Rak jajnika atakuje po cichu

Dwa lata temu prewencyjnie usunęła piersi, a w tym roku lekarze wycięli jej jajniki i jajowody, by zminimalizować ryzyko wystąpienia raka jajnika. Co roku kilkaset Polek podejmuje podobną decyzję co aktorka Angelina Jolie.

Na nowotwór jajnika zapada rocznie ok. 3,6 tysiąca Polek, umiera - aż 2,5 tysiąca. Nie jest to najczęstszy nowotwór, ale jeden z głównych zabójców wśród nowotworów u kobiet. Trudno się go leczy, bardzo trudno diagnozuje. - Nie potrafimy go wcześnie wykryć, bo nie mamy skutecznych narzędzi. U 70 proc. kobiet, które trafiają do szpitala, choroba jest bardzo zaawansowana. Tylko 30 proc. to wczesne postacie. - Gdyby udało nam się przesunąć te proporcje, znacznie poprawilibyśmy wyniki leczenia - mówi dr hab. n. med. Radosław Mądry ze Szpitala Klinicznego Przemienienia Pańskiego. Czy są na to szanse? - wyjaśniamy w II odcinku cyklu "Wykryć.Wyleczyć. Wygrać", który jest częścią kampanii walki z chorobami nowotowrowymi Gazety Wyborczej "Rakooporni".

Co wiemy o raku jajnika?

Rak jajnika jest bardzo zróżnicowany. Może powstać z nabłonka, który pokrywa jajnik, lub, co odkryto niedawno, z błony śluzowej jajowodów. Tylko czasami przyjmuje postać litego guza znacznych rozmiarów, częściej jest rozsianą w jamie brzusznej chorobą, która objawia się tylko nieznacznie powiększonymi jajnikami (dlatego tak trudno go wykryć choćby w USG). Komórki nowotworowe zaczynają się rozrastać, odrywać i krążyć w jamie brzusznej. Emigrując, potrafią "wszczepić" się w każde miejsce otrzewnej. Często daje rozległe przerzuty w obrębie jamy brzusznej.

Czy liczba chorych rośnie?

Obecnie liczba zachorowań pozostaje mniej więcej stała. Być może zacznie spadać, bo stosowanie antykoncepcji hormonalnej zmniejsza ryzyko raka jajnika. Ale z drugiej strony rośnie odsetek starszych kobiet. A częstość występowania raka jajnika wzrasta wraz z wiekiem. Rak jajnika dotyka przede wszystkim kobiety w wieku około- i pomenopauzalnym. Najwięcej zachorowań przypada na kobiety w wieku od 49 do 69 lat. Jednakże jest pewna grupa, u których dochodzi do zachorowania w młodym wieku. Około 15 proc. rozpoznań raka jajnika dotyczy kobiet poniżej 40. roku życia. Wiemy, że decydują o tym mutacje genów, które częściej występują u kobiet z rakiem jajnika. One chorują znacznie wcześniej.

Jakie daje objawy?

U większości pacjentek do roku przed rozpoznaniem występują niespecyficzne objawy, między innymi:

dolegliwości i związane z układem pokarmowym: niestrawności, bóle brzucha, uczucie pełności w podbrzuszu, zaparcia

ucisk na sąsiednie narządy

krwawienie z pochwy

problemy z oddawaniem moczu

powiększenie obwodu brzucha - u kobiet z chorobą zaawansowaną w jamie brzusznej zbiera się płyn.

Badania profilaktyczne, czyli jak wykryć raka jajnika?

To ogromny problem. Można być pod opieką ginekologa, a mimo to choroba może się rozwijać. Obecnie nie dysponujemy technologią medyczną, która pozwala na wczesne wykrywanie raka jajnika. Nie mamy takich narzędzi, jak np. mammografia czy usg. w raku piersi, czy cytologia w raku szyjki macicy. Metodą wykrywania jest połączenie wykonywania oznaczeń stężeń markerów nowotworowych we krwi w połączeniu z ultrasonografią przepochwową. Niestety tylko u części przypadków lekarze są w stanie stwierdzić guz w jajnikach lub jajowodach albo podwyższone markery (CA 125 i HE40). Markery też są obarczane wadami - mogą dawać wynik fałszywie dodatni, np. przy stanie zapalnym czy niewydolności serca.

Bywa, że raka jajnika wykrywa się dopiero w czasie zabiegu chirurgicznego. Diagnozę stawia się zazwyczaj na podstawie badania mikroskopowego guza wyciętego w czasie zabiegu. Wyjątkowo można rozpoznać raka jajnika na podstawie obecności komórek raka w płynie z jamy opłucnej, otrzewnej i węzłów chłonnych.

Czynniki ryzyka raka jajnika

zespoły dziedzicznego występowania raka jajnika i piersi oraz dziedzicznego raka jajnika,

zespół Lyncha - choroba genetyczna, która charakteryzuje się zwiększoną skłonnością do zachorowania na różne nowotwory, w tym na raka jajnika,

bezdzietność

niepłodność

otyłość

nieskuteczne stymulacje owulacji

radioterapia miednicy (np. w przypadku raka szyjki macicy)

najważniejszym czynnikiem ryzyka jest nosicielstwo mutacji genów BRCA 1 i BRCA 2. Uwaga! Jeżeli dwie lub trzy osoby w rodzinie chorowały na taki sam nowotwór, można mieć podejrzenia, że mają genetyczne predyspozycje. Niepokojące jest, jeśli rak pojawia się w młodym wieku. Jeżeli zachoruje kobieta 35-letnia, to już zachodzi konieczność wykonania u niej badań genetycznych; a potem ewentualnie powtórzenie ich u członków rodziny - matki, sióstr, ciotek.

Uwaga! Wywiad nie zawsze odgrywa kluczową rolę. Bo aż co druga nosicielka nie ma obciążonego wywiadu rodzinnego, czyli nie potrafi wskazać w rodzinie osoby, która chorowała na raka jajnika czy piersi.

Genotyp

W Polsce mamy trzy wiodące mutacje BRCA1, który odpowiada za 15 proc. nowotworów jajnika. Dwie słowiańskie i jedną, która dominuje także w Izraelu - mają ją Żydzi aszkenazyjscy wywodzący się z Europy Środkowej i Wschodniej. Nosicielstwo BRCA1 zwiększa ryzyko zachorowania w ciągu całego życia na raka piersi nawet do 70-80 proc. Ryzyko raka jajnika u nosicielek też jest wysokie i wynosi ok. 50 proc.

Badanie genetyczne

U wszystkich kobiet z rozpoznanym rakiem jajnika oraz u kobiet z grupy ryzyka, u których występują rodzinne nowotwory, badania genetyczne wykonuje się bezpłatnie w ramach programu finansowanego przez państwo badanie mutacji BRCA1. Szpital Kliniczny Przemienienia Pańskiego razem z Centrum Genetyki Medycznej GENESIS uczestniczą w programie wczesnego wykrywania oraz nadzoru nad osobami ze stwierdzoną mutacją BRCA1/2 lub z obciążonym wywiadem rodzinnym.

Uwaga! Test sprawdza tylko trzy mutacje obejmujące około 80 proc. wszystkich mutacji tego genu, które występują w Polsce. Pozostałych 20 proc. mutacji nie bada się.

Mam BRCA! i co dalej?

Kobieta pozostaje pod specjalistyczną kontrolą lekarską. Lekarze proponują pacjentkom często mastektomię, czyli usunięcie piersi, która redukuje ryzyko raka piersi. A także równoczesne usunięcie jajników i jajowodów, bo to znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jajnika oraz zmniejsza o połowę ryzyko raka piersi. Wybór należy do pacjentki.

Leczenie raka jajnika

Terapia zależy od wielu czynników: stopnia zaawansowania, typu morfologicznego nowotworu (rozróżniamy raka surowiczego, śluzowego, endometrialnego i jasnokomórkowego), a także reakcji na leczenie. Standardem postępowania w raku jajnika jest zabieg operacyjny, który obejmuje najczęściej usunięcie macicy z jajnikami i jajowodami, tzw. sieci oraz węzłów chłonnych. U kobiet, u których początkowo nie ma możliwości usunięcia raka z powodu znacznego zaawansowania, stosuje się często wstępnie chemioterapię, a dopiero po uzyskaniu cofnięcia się choroby stosuje się zabieg operacyjny. U młodych, nieposiadających dzieci kobiet, z wczesnym stopniem zaawansowania choroby oraz chcących mieć dzieci, radykalność zabiegu może być zmniejszona do usunięcia jednego chorego jajnika z jajowodem.

W razie nawrotu choroby stosuje się kolejne linie chemioterapii, ale można także rozważać interwencje chirurgiczne w celu usunięcia wznowy nowotworu.

Nowe terapie raka jajnika

W chwili obecnej w leczeniu tego nowotworu stosuje się coraz częściej nowoczesne leki - w Polsce dostępna jest terapia za pomocą przeciwciał monoklonalnych, co poprawia wyniki leczenia. Bewacyzumab (Avastin® firmy Roche) wydłuża czas przeżycia źle rokujących pacjentek w zaawansowanych stopniach z dużą masą nowotworu, jaka pozostaje w jamie brzusznej po zabiegu chirurgicznym.

Co zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jajnika?

stosowanie antykoncepcji hormonalnej

karmienie piersią

zdrowa dieta, ruch, trzymanie wagi, niepalenie

wycięcie prewencyjne jajników i jajowodów - u kobiet z mutacją genu BRCA1.

Jak powstaje rak?

Nowotwór może rozwijać się latami i być nieuchwytny podczas badań. Nagle zaczyna się rozrastać i przerzucać. Jak do tego dochodzi? - tłumaczy dr hab. n. med. Radosław Mądry, onkolog.

Procesy, jakie zachodzą w komórkach organizmu, mają swój początek w genach. To one decydują o wzroście, podziałach, czasie życia komórki, który jest zaprogramowany i ściśle określony. Niestety, codziennie jesteśmy narażeni na promieniowanie UV, promieniowanie jonizujące, czynniki chemiczne (np. dym tytoniowy), wirusy (np. HPV), które mogą prowadzić do uszkodzenia genów. Takich uszkodzeń w genach musi być kilka, aby doszło to powstania komórki, którą nazywamy komórką nowotworową. Taka komórka zaczyna wymykać się spod kontroli. Przestaje reagować na sygnały z zewnątrz. Nie trzyma się ustalonych zasad, potrafi niszczyć otoczenie i rozsiewać się.

Na tym etapie sprawa jeszcze nie jest przesądzona. W niektórych sytuacjach nasze komórki są w stanie same naprawić uszkodzenia. A jeśli nie ulegną naprawieniu i dochodzi do kolejnych zmian genetycznych, na ratunek przychodzi nam układ odpornościowy. Mechanizmy nadzoru immunologicznego codziennie usuwają z organizmu komórki nowotworowe. Dlaczego nie wszystkie nowotworowe komórki zostają zniszczone? W chwili obecnej nie potrafimy na to dopowiedzieć.
Sylwia Sałwacka

Serwis na swoich stronach www wykorzystuje m.in. pliki cookies w celu zapewnienia Ci maksymalnego komfortu podczas przeglądania serwisu i korzystania z usług. Jeśli kontynuujesz przeglądanie naszej strony bez zmiany ustawień przeglądarki, przyjmujemy, że wyrażasz zgodę na użycie tych plików. Jednak zawsze możesz zmienić ustawienia przeglądarki decydujące o ich użyciu.
Zamknij